Podstawa programowa z filozofii

Projekt podstawy programowej z filozofii na poziomie szkół ponadgimnazjalnych, w zakresie podstawowym oraz rozszerzonym, przygotowany przez reprezentatywną grupę filozofów, który może być pomocą w konstruowaniu programów nauczania filozofii dla szkół, które zdecydują się prowadzić nauczanie tego przedmiotu.

FILOZOFIA (poziom podstawowy)

Cele edukacyjne

1. Rozwijanie umiejętności samodzielnego, rzetelnego i krytycznego myślenia.

2. Uświadomienie specyfiki zagadnień i stanowisk filozoficznych, ich statusu poznawczego, genezy, rozwoju i roli w kulturze.

3. Wprowadzenie do filozoficznego dziedzictwa myśli europejskiej.

4. Uwrażliwienie na kwestie egzystencjalnie i moralnie doniosłe.

Zadania szkoły

1. Zainteresowanie filozofią jako istotną częścią dorobku kultury śródziemnomorskiej.

2. Budzenie wrażliwości światopoglądowej i aksjologicznej.

3. Kształcenie umiejętności uczestnictwa w dialogu (dyskusji), w duchu tolerancji i współpracy.

Treści nauczania

1. Teoria filozofii:

1) dyscypliny (działy) filozofii:

a) dyscypliny podstawowe: teoria rzeczywistości (ontologia, metafizyka), teoria poznania (epistemologia), teoria człowieka (antropologia filozoficzna), teoria moralności (etyka),

b) dyscypliny pomocnicze: historia filozofii, logika;

2) warsztat pracy filozofa (elementy logiki): stawianie pytań, definiowanie, demaskowanie błędów logiczno-językowych, analizowanie tekstu, argumentowanie, prowadzenie dyskusji;

3) filozofia a inne dziedziny kultury:

a) pojęcie kultury i jej działy (nauka, religia, sztuka, światopogląd, ideologia),

b) wpływ filozofii na kształtowanie pojęć naukowych, religijnych i artystycznych,

c) naukowe, religijne i artystyczne inspiracje filozofii.

2. Teoria rzeczywistości:

1) kategorie (odmiany) bytu:

a) substancje (rzeczy) – przypadłości (własności, relacje),

b) indywidua (konkrety) – powszechniki (uniwersalia, abstrakty),

c) przedmioty realne – przedmioty intencjonalne (fikcyjne);

2) główne spory metafizyczne:

a) o różnorodność bytów: monizm – pluralizm,

b) o podłoże rzeczywistości: materializm – hylemorfizm – spirytualizm,

c) o przyczynowość: determinizm – indeterminizm;

3) problematyka istnienia i natury Boga (bytu absolutnego):

a) podstawowe stanowiska: teizm – deizm – panteizm – agnostycyzm – ateizm,

b) dyskusje wokół argumentów za istnieniem Boga : argument ontologiczny (z pojęcia Boga), argument kosmologiczny (z przygodności), argument teleologiczny (z celowości).

3. Teoria poznania:

1) spór o źródła poznania:

a) wersja psychologiczna: empiryzm genetyczny – natywizm,

b) wersja metodologiczna: aposterioryzm – aprioryzm, racjonalizm – irracjonalizm,

c) problem istnienia poznania pewnego: sceptycyzm – hipotetyzm – fundamentalizm;

2) koncepcje prawdy:

a) klasyczna (korespondencyjna) koncepcja prawdy,

b) wybrane koncepcje nieklasyczne: koherencyjna i pragmatyczna;

3) problematyka poznania naukowego:

a) metodologiczne typy nauk (nauki formalne, przyrodnicze, humanistyczne),

b) struktura teorii naukowej: dane obserwacyjne (przedmioty empiryczne) – hipotezy i prawa (przedmioty teoretyczne).

4. Teoria człowieka:

1) główne spory antropologiczne:

a) problem umysł–ciało: dualizm – monizm materialistyczny (naturalistyczny),

b) spór o istotę człowieka: redukcjonizm (człowiek jako byt sprowadzalny do czynników biologicznych i społecznych – np. ujęcie ewolucyjne i marksistowskie) – antyredukcjonizm (człowiek jako byt niesprowadzalny do przyrody i społeczeństwa – np. ujęcie personalistyczne, egzystencjalistyczne i dialogiczne),

c) spór o naturę ludzkiej wolności (wolnej woli) oraz jej przyrodnicze i społeczne uwarunkowania lub ograniczenia;

2) problematyka egzystencjalna:

a) różne koncepcje sensu życia i szczęścia,

b) różne koncepcje genezy cierpienia i sposobów wyzwolenia z niego,

c) różne koncepcje śmierci i nieśmiertelności.

 5. Teoria moralności:

1) podstawowe pojęcia etyczne:

a) postępowanie, czyn, intencja, dyspozycja (cnota lub wada),

b) norma, powinność i ocena moralna, sumienie,

c) dobro i zło moralne;

2) główne spory etyczne

a) o źródło moralności: naturalizm (np. potrzeby biologiczne lub społeczne) – antynaturalizm (np. nienaruszalna godność osoby),

b) o istotę i sposób uzasadniania norm moralnych: deontologizm – teleologizm (konsekwencjalizm),

c) o charakter wartości moralnych: relatywizm i subiektywizm – absolutyzm i obiektywizm;

3) współczesne szczegółowe problemy moralne (do wyboru przez nauczyciela) w ujęciu różnych szkół (kierunków) etycznych (etyka cnót, etyka Kanta, utylitaryzm, personalizm).

Osiągnięcia

1. Umiejętność jasnego i ścisłego formułowania problemów filozoficznych (określonych w treściach nauczania) oraz określenia ich głównych (konkurencyjnych) rozwiązań przez odwoływanie się do poglądów wybranych filozofów: Sokrates, Platon, Arystoteles, epikurejczycy, stoicy, sceptycy, św. Augustyn, św. Anzelm z Canterbury, św. Tomasz z Akwinu, Kartezjusz, B. Spinoza, G. W. Leibniz, D. Hume, I. Kant, G. W. F. Hegel, A. Schopenhauer, A. Comte, F. Nietzsche, fenomenologowie, personaliści, egzystencjaliści, dialogiści, analitycy.

2. Umiejętność analizy tekstów filozofów, wybranych z listy w ust. 1.

3. Umiejętność konstrukcji lub rekonstrukcji argumentacji na rzecz przedstawionych stanowisk filozoficznych.

4. Umiejętność definiowania terminów oznaczających stanowiska i kierunki filozoficzne występujących w treściach nauczania.

5. Umiejętność operowania elementarnymi sprawnościami logicznymi wymienionymi w punkcie 1. 2) treści nauczania.

FILOZOFIA (poziom rozszerzony)

Cele edukacyjne

1. Rozwijanie umiejętności samodzielnego, rzetelnego i krytycznego myślenia, a zwłaszcza:

1) jasnego formułowania problemów i propozycji ich rozwiązań,

2) ścisłego wypowiadania twierdzeń oraz ich uzasadniania,

3) merytorycznego dyskutowania i rozpoznawania poznawczej wartości argumentów oponenta,

4) posługiwania się podstawowymi operacjami logicznymi.

2. Uświadomienie specyfiki zagadnień i stanowisk filozoficznych; ich statusu poznawczego, genezy, rozwoju i roli w kulturze.

3. Wprowadzenie do filozoficznego dziedzictwa myśli europejskiej i polskiej.

4. Rozwijanie samowiedzy poprzez uświadomienie zagadnień egzystencjalnie i moralnie doniosłych.

5. Kształcenie umiejętności posługiwania się wieloznaczną terminologią filozoficzno-humanistyczną poprzez rozróżnianie znaczeń słów.

Zadania szkoły

1. Zainteresowanie filozofią jako istotną częścią dorobku kultury śródziemnomorskiej.

2. Budzenie wrażliwości światopoglądowej i aksjologicznej.

3. Kształcenie umiejętności uczestnictwa w dialogu (dyskusji), w tym prezentacji własnego stanowiska i jego zasadnej obrony, w duchu tolerancji i współpracy.

4. Uczenie umiejętności racjonalnego rozstrzygania kwestii spornych.

Treści nauczania

1. Teoria filozofii:

1) koncepcje filozofii :

a) koncepcje klasyczne – filozofia jako dociekanie ostatecznych podstaw rzeczywistości i poznania; filozofia jako ćwiczenie duchowe,

b) koncepcja pozytywistyczna – filozofia jako synteza wyników nauk szczegółowych lub badanie założeń i metod nauk,

c) koncepcja analityczna – filozofia jako racjonalna analiza podstawowych pojęć i problemów,

d) koncepcja egzystencjalna – filozofia jako wartościujący opis granicznych sytuacji życia ludzkiego;

2) dyscypliny (działy) filozofii;

a) dyscypliny podstawowe: teoria rzeczywistości (ontologia, metafizyka), teoria poznania (epistemologia), teoria człowieka (antropologia filozoficzna), ogólna teoria wartości (aksjologia), teoria moralności (etyka), teoria piękna i sztuki (estetyka),

b) dyscypliny pomocnicze: historia filozofii, logika;

3) warsztat pracy filozofa (elementy logiki): stawianie pytań, definiowanie, demaskowanie błędów logiczno-językowych, analizowanie tekstu, klasyfikowanie lub tworzenie typologii, przeprowadzanie rozumowań, argumentowanie, prowadzenie dyskusji;

4) filozofia a inne dziedziny kultury;

a) pojęcie kultury i jej działy (nauka, religia, sztuka, światopogląd, ideologia),

b) wpływ filozofii na kształtowanie pojęć naukowych, religijnych i artystycznych,

c) naukowe, religijne i artystyczne inspiracje filozofii;

5) aporematyczny charakter filozofii: filozofia jako nieustanny spór.

2. Teoria rzeczywistości:

1) kategorie (odmiany) bytu:

a) substancje (rzeczy) – przypadłości (własności, relacje),

b) indywidua (konkrety) – powszechniki (uniwersalia, abstrakty),

c) przedmioty realne – przedmioty intencjonalne (fikcyjne);

2) główne spory metafizyczne:

a) o stosunek rzeczywistości do umysłu: realizm – idealizm (w wersji metafizycznej i w wersji epistemologicznej),

b) o różnorodność bytów: monizm – pluralizm,

c) o podłoże rzeczywistości: materializm – hylemorfizm – spirytualizm,

d) o przyczynowość: determinizm – indeterminizm;

3) problematyka istnienia i natury Boga (bytu absolutnego):

a) podstawowe stanowiska: teizm – deizm – panenteizm – panteizm – agnostycyzm – ateizm,

b) dyskusje wokół argumentów za istnieniem Boga, w szczególności argument ontologiczny (z pojęcia Boga), argument kosmologiczny (z przygodności), argument teleologiczny (z celowości),

c) niektóre pozametafizyczne motywy wiary w Boga: argument z moralności, argument z doświadczenia religijnego, argument pragmatyczny, zakład Pascala,

d) naturalistyczne wyjaśnienia istnienia świata (Wielki Wybuch – „nagi fakt”), celowości (ewolucja), moralności (presja społeczna), religii (iluzja nadprzyrodzonego wsparcia).

3. Teoria poznania:

1) spór o źródła poznania:

a) wersja psychologiczna: empiryzm genetyczny – natywizm,

b) wersja metodologiczna: aposterioryzm – aprioryzm, racjonalizm – irracjonalizm,

c) problem istnienia poznania pewnego: sceptycyzm – hipotetyzm – fundamentalizm;

2) koncepcje prawdy:

a) klasyczna (korespondencyjna) koncepcja prawdy,

b) koncepcje nieklasyczne, w szczególności koherencyjna i pragmatyczna,

c) spór o charakter prawdy: absolutyzm –– relatywizm;

3) problematyka poznania naukowego:

a) metodologiczne typy nauk (nauki formalne, przyrodnicze, humanistyczne),

b) struktura teorii naukowej: dane obserwacyjne (przedmioty empiryczne) – hipotezy i prawa (przedmioty teoretyczne),

c) spór o naturę teorii naukowej: realizm – instrumentalizm,

d) problem postępu naukowego i kulturowych uwarunkowań nauki; pojęcie paradygmatu naukowego i rewolucji naukowej.

4. Teoria człowieka:

1) główne spory antropologiczne:

a) problem umysł–ciało: dualizm – monizm materialistyczny (naturalistyczny),

b) spór o istotę człowieka: redukcjonizm (człowiek jako byt sprowadzalny do czynników biologicznych i społecznych – np. ujęcie ewolucyjne i marksistowskie) – antyredukcjonizm (człowiek jako byt niesprowadzalny do przyrody i społeczeństwa – np. ujęcie personalistyczne, egzystencjalistyczne i dialogiczne),

c) problem ludzkiej wolności (wolnej woli): wewnętrzne doświadczenie wolności a jej przyrodnicze i społeczne uwarunkowania lub ograniczenia,

d) spór o naczelną ideę organizującą życie społeczne (filozoficzne zaplecze ideologii społecznych): liberalizm (idea wolności), socjalizm (idea sprawiedliwości społecznej), konserwatyzm (idea tradycji);

2) problematyka egzystencjalna:

a) różne koncepcje sensu (celu) życia i szczęścia,

b) różne koncepcje genezy cierpienia i sposobów wyzwolenia z niego,

c) różne koncepcje śmierci i nieśmiertelności.

5. Teoria moralności

1) podstawowe pojęcia etyczne:

a) postępowanie, czyn, intencja, dyspozycja (cnota lub wada),

b) norma, powinność i ocena moralna; sumienie,

c) dobro i zło moralne,

d) moralność a prawo, prawo naturalne a prawo stanowione;

2) główne spory etyczne:

a) o źródło moralności: naturalizm (np. potrzeby biologiczne lub społeczne) – antynaturalizm (np. nienaruszalna godność osoby),

b) o istotę i sposób uzasadniania norm moralnych: deontologizm – teleologizm (konsekwencjalizm),

c) o charakter wartości moralnych: relatywizm i subiektywizm – absolutyzm i obiektywizm; zagadnienie hierarchii wartości;

3) współczesne szczegółowe problemy moralne (do wyboru przez nauczyciela) w ujęciu różnych szkół (kierunków) etycznych (etyka cnót, etyka Kanta, utylitaryzm, personalizm); etyka wartości życia a etyka jakości życia;

4) pojęcie i odmiany miłości.

6. Teoria piękna i sztuki

1) klasyczne koncepcje piękna: pitagorejska (harmonia elementów), sofistyczna (to, co wywołuje zadowolenie zmysłów), plotyńska (obiektywna prosta jakość – blask);

2) dwa pojęcia sztuki: klasyczne (sztuka jako umiejętność wytwarzania według reguł) – nowożytne (W. Tatarkiewicza alternatywna definicja sztuki).

Osiągnięcia

1. Umiejętność jasnego i ścisłego formułowania problemów filozoficznych oraz określania ich głównych (konkurencyjnych) rozwiązań przez odwołanie się do poglądów wybranych filozofów: Heraklit, Parmenides, pitagorejczycy, Demokryt, sofiści, Sokrates, Platon, Arystoteles, epikurejczycy, stoicy, sceptycy, Plotyn, św. Augustyn, św. Anzelm z Canterbury, św. Tomasz z Akwinu, Kartezjusz, B. Pascal, B. Spinoza, G. W. Leibniz, J. Locke, D. Hume, encyklopedyści francuscy, I. Kant, G. W. F. Hegel, A. Schopenhauer, A. Comte i (neo)pozytywiści, J. S. Mill, F. Nietzsche, K. Marks, Z. Freud, H. Bergson, fenomenologowie, personaliści, egzystencjaliści, dialogiści, pragmatyści, analitycy, filozofowie nauki. Umiejętność przedstawiania poglądów filozofów w odpowiednim kontekście dziejów filozofii
2. Orientacja w dziejach polskiej filozofii oraz znajomość poglądów polskich filozofów: R. Ingarden (w zakresie zagadnień dotyczących przedmiotów realnych i przedmiotów intencjonalnych (fikcyjnych)), K. Ajdukiewicz (w zakresie zagadnień dotyczących metodologicznych typów nauk oraz struktury teorii naukowej), K. Wojtyła (w zakresie zagadnień dotyczących sporu o istotę człowieka), W. Tatarkiewicz (w zakresie zagadnień dotyczących teorii piękna i sztuki), J. Tischner (w zakresie zagadnień dotyczących sporu o istotę człowieka oraz naczelnej idei organizującej życie społeczne).
3. Umiejętność analizy tekstu wybranych filozofów.
4. Umiejętność rekonstrukcji lub konstrukcji argumentacji na rzecz przedstawionych stanowisk filozoficznych oraz dokonania jej logicznej analizy i oceny, odróżniając (jawne lub milczące) założenia oraz wnioski.
5. Umiejętność opowiedzenia się (w oparciu o rzeczową argumentację) za którąś ze stron rozpatrywanego sporu filozoficznego.
6. Umiejętność definiowania terminów oznaczających stanowiska i kierunki filozoficzne występujących w treściach nauczania.
7. Umiejętność omawiania problemów filozoficznych w kontekście doświadczeń osobistych, znajomości bieżących spraw publicznych oraz kontaktu z  religią lub sztuką.
8. Umiejętność posługiwania się terminologią logiczną oraz operowania elementarnymi sprawnościami logicznymi wymienionymi w punkcie 1. 3) treści nauczania.